Gevel als drager van de metamorfose aan de Ridderstraat in Culemborg

Van onoverzichtelijke paadjes naar herkenbare entrees

Het oorspronkelijke complex bestond uit 54 kleine tweekamerappartementen van ongeveer 40 tot 45 vierkante meter. De verspringende bouwmassa heeft een haakvormige opzet rond een binnenhof. De hoofdentrees bevonden zich echter niet aan deze centrale ruimte, maar aan de achterzijde van het gebouw. “De entrees waren slecht vindbaar en alleen bereikbaar via smalle, onoverzichtelijke paadjes”, vertelt Ronnie van den Wildenberg, projectarchitect bij opZoom architecten. “Tegelijkertijd bestond een aanzienlijk deel van de gevel op de begane grond uit de gesloten wanden van de fietsenstallingen. Daardoor was er weinig sociale controle op en rond het gebouw". Een onderdoorgang tussen de voor- en achterzijde was in de oude situatie zelfs met een hek afgesloten. De grauwe betonsteen, golfplaten en sleets geraakte geveldelen versterkten bovendien het gesloten en verouderde karakter van het complex.

In het nieuwe ontwerp zijn de hoofdentrees naar de zijde van het binnenhof verplaatst. Strakke luifels, accenten in de gevelbekleding en nieuwe puien met geïntegreerde postkasten maken de toegangen duidelijk herkenbaar. Ook de entreehallen en trappenhuizen kregen een nieuwe uitstraling die aansluit bij de architectuur van de buitenzijde. De voormalige gezamenlijke fietsenstalling maakte plaats voor individuele bergingen op de begane grond. Deze zijn rechtstreeks vanaf het binnenhof bereikbaar. Daardoor ontstaat meer beweging rond het gebouw en wordt het hof nadrukkelijker onderdeel van het dagelijks gebruik.

Buitengevelisolatie als ontwerpkans

Bij de renovatie van woongebouwen uit de jaren zeventig en tachtig is de beschikbare ruimte in de spouw vaak beperkt of ontbreekt een bruikbare spouw volledig. Isoleren aan de buitenzijde ligt dan voor de hand. De nieuwe isolatielaag maakt het mogelijk om de bestaande gebouwschil integraal te verbeteren, maar vraagt tegelijkertijd om een nieuwe gevelafwerking. In veel renovatieprojecten wordt daarbij gekozen voor een gepleisterde gevel of een afwerking met steenstrips. Aan de Ridderstraat zocht opZoom architecten naar een oplossing die meer vrijheid bood in vorm, maatvoering en patroon. Die mogelijkheid werd gevonden in StoEcoshape: geprefabriceerde stucelementen op basis van minerale componenten.

“Met traditionele afwerkingen ontstaat al snel een vaststaand gevelbeeld”, legt Van den Wildenberg uit. “Met Ecoshapes konden we veel vrijer omgaan met de afmetingen, verhoudingen en positie van de afzonderlijke elementen. Daardoor werd de buitengevelisolatie niet alleen een energetische maatregel, maar ook een volwaardig architectonisch ontwerpmiddel". Voor opdrachtgever Kleurrijk Wonen speelde daarnaast de wens voor een sterke en duurzame gevelafwerking een belangrijke rol. De minerale elementen combineren die functionele behoefte met de mogelijkheid om een volledig projectspecifiek gevelbeeld te ontwikkelen.

Abstract patroon verwijst naar de oorspronkelijke betonsteen 

Hoewel het wooncomplex een uitgesproken nieuw uiterlijk heeft gekregen, is de oorspronkelijke architectuur niet volledig uitgewist. Het abstracte patroon van de Ecoshapes is juist afgeleid van de bestaande gevels. Deze gevels waren grotendeels opgebouwd uit grijze betonsteenblokken. opZoom architecten besloot zowel de kleur als de horizontale geleding daarvan terug te laten keren, maar dan in een lichtere en eigentijdse uitvoering. “De grijze kleur is in een frissere, lichtere tint teruggebracht”, vertelt Van den Wildenberg. “Ook de hoogte van de horizontale banen verwijst naar de maat van de oorspronkelijke betonstenen. Binnen die banen hebben we elementen met wisselende breedtes aangebracht. Zo ontstaat een patroon dat speels is, maar tegelijkertijd rustig blijft.”

De gevel probeert traditioneel metselwerk niet letterlijk na te bootsen. In plaats daarvan ontstaat een abstracte compositie van horizontale lijnen en verspringende verticale voegen. Het patroon geeft schaal en ritme aan de relatief lange gevelvlakken en sluit aan bij de verspringende opbouw van het complex. De grotere kunststof kozijnen zorgen voor meer openheid en versterken de woonuitstraling. Bij de balkons zijn de oorspronkelijke spijlenhekwerken vervangen door geperforeerde staalplaten. Samen met de nieuwe gevelafwerking ontstaat zo een samenhangend beeld waarin ritme, reliëf en materiaal elkaar aanvullen.

Maatwerk ontstaat door vroegtijdige samenwerking

De projectspecifieke gevelafwerking vroeg om een nauwe samenwerking tussen architect, leverancier, aannemer en applicateur. Tijdens de ontwerpfase had opZoom architecten uitvoerig contact met Sto over de mogelijkheden van de minerale gevelelementen. De ontwerpprincipes werden nauwkeurig beschreven en gevisualiseerd. Vervolgens maakte Sto verschillende bemonsteringen om de vorm, maatvoering en kleur van de Ecoshapes stap voor stap af te stemmen op het ontwerp. “De gevel is echt in samenwerking ontwikkeld”, zegt Van den Wildenberg. “Door meerdere keren te bemonsteren, konden we beoordelen hoe de gekozen kleur en de verschillende formaten in werkelijkheid op elkaar reageerden. Dat was belangrijk om het gewenste evenwicht tussen rust en speelsheid te bereiken.”

Van Dillen Bouw vertaalde het ontwerp vervolgens naar een uitvoerige set detailtekeningen. Daarbij is aandacht besteed aan alle voorkomende aansluitingen, hoeken, kozijnen en overgangen. Tijdens de realisatie stuurde Van Dillen de applicateur van de gevelisolatie, IJsselmonde, aan, onder toeziend oog van Kleurrijk Wonen. Juist bij een maatwerkpatroon is die technische uitwerking essentieel. Het architectonische idee moet niet alleen op een aanzicht overtuigen, maar ook bij gebouwhoeken, gevelopeningen en verschillende aansluitdetails consequent worden doorgezet.

Van negatief imago naar nieuwe woonkwaliteit

Voor de renovatie had het complex een weinig positieve reputatie. Van den Wildenberg verwijst naar de weinig vleiende bijnaam die het gebouw lokaal had gekregen: ‘het getto van Culemborg’. Dat onderstreept hoe sterk de fysieke uitstraling van een woongebouw van invloed kan zijn op de manier waarop een plek wordt ervaren. Na de renovatie reageren opdrachtgever, welstand, bewoners en omwonenden volgens de projectarchitect enthousiast op de metamorfose. De entrees zijn zichtbaar, het binnenhof wordt nadrukkelijker gebruikt en de gevels hebben een lichte, verzorgde uitstraling gekregen.

De nieuwe gevel beperkt het energiegebruik, beschermt het bestaande casco en geeft het gebouw architectonische identiteit. Tegelijkertijd draagt de ingreep bij aan herkenbaarheid, sociale veiligheid en woonkwaliteit. De gevel vormt niet alleen de afsluitende laag van de renovatie: zij is de drager geworden van de volledige transformatie.